Luận Ngữ, thiên 4 · 26 trên 26 chươngLý nhân (thiên 4)

Mỗi chương có nguyên văn, chữ then chốt trong chú giải, ý kiến các nhà chú giải khác và cách đọc của Nhất Khổng Lục, kèm video.

1. 4.1Ở chỗ có nhân là đẹpChọn sai chỗ ở, mất không phải căn nhà mà là cái tâm phân biệt phải trái. Ngày nay: mua nhà thì hỏi trường học, tàu điện, ánh sáng, ít ai hỏi hàng xóm trong tòa nhà đối xử với nhau ra sao.
2. 4.2Người bất nhân không ở lâu trong cảnh khốnNghèo lâu thì vượt khuôn phép, vui lâu thì buông thả; ngoại vật có cướp được người hay không là xem bản tâm còn hay không. Ngày nay: người thất nghiệp nửa năm, ngày nào vẫn bảy giờ dậy, cạo râu, ra ngoài chạy một vòng.
3. 4.3Chỉ người nhân mới biết yêu biết ghétThích và ghét ai cũng làm được; chữ “biết” nằm ở chỗ hợp lẽ, mà điều kiện là lòng không bị cột vào thứ gì. Ngày nay: giám khảo thấy học trò cũ của mình lên sân khấu, đứng dậy rời ghế, vòng này không chấm điểm.
4. 4.4Dốc lòng vào nhân thì không làm điều ácLập chí không bảo đảm không sai sót, mà bảo đảm không cố ý làm điều xấu. Ngày nay: người học lái xe một năm quẹt xe ba lần, nhưng chưa từng vượt đèn đỏ lần nào.
5. 4.5Giàu sang là điều người ta muốnGiàu sang không đáng đến thì không nhận, nghèo hèn không đáng chịu cũng không đi đường tắt để tránh; việc lớn và công phu nhỏ mỗi ngày bồi đắp cho nhau. Ngày nay: xe buýt phanh gấp, cái với tay đầu tiên của chàng trai là đỡ bà cụ bên cạnh.
6. 4.6Ta chưa thấy người thật lòng yêu nhânLòng đến đâu, sức đến đó; cái khó không phải sức mà là có chịu dùng hay không. Ngày nay: người nói không có thời gian tập thể dục, trước khi ngủ lướt điện thoại hai tiếng.
7. 4.7Lỗi của người ta đều theo loại của mìnhLỗi nghiêng về quá hậu hay quá bạc cho thấy người ấy có nhân hay không. Ngày nay: hai người cùng đến muộn nửa tiếng, một người vì đưa cụ già bị ngã vào viện, một người vì ngủ quên.
8. 4.8Sáng nghe đạo, chiều chết cũng đượcCái khó không phải là nghe, mà là nghe rồi vẫn thật lòng tin. Sống chết là việc lớn; trong lòng không thật có điều đắc, thì không nói nổi “chiều chết cũng được”. Ngày nay: cụ già trên giường bệnh bỗng hiểu ra điều cả đời chưa hiểu, nắm tay con gái nói “giờ thì yên lòng rồi”.
9. 4.9Kẻ sĩ chí ở đạo mà thẹn áo xấuMiệng nói chí ở đạo, lòng lại bị vật ngoài thân sai khiến; vấn đề không phải mặc xấu, mà là coi mặc xấu là nhục. Ngày nay: người nói sẽ chuyên tâm ôn thi, trước hết mất ba ngày chọn bộ văn phòng phẩm đắt nhất.
10. 4.10Không định trước nên hay không, chỉ theo nghĩaKhông định sẵn, không khước từ sẵn, chỉ xét có hợp nghĩa hay không; “thế nào cũng được” mà không có nghĩa làm chủ thì là làm bừa. Ngày nay: trọng tài biên không định trước ai nên thắng, chỉ cúi xuống xem quả bóng này có chạm vạch hay không.
11. 4.11Quân tử nghĩ đến đức, tiểu nhân nghĩ đến chốn yên“Nghĩ đến đất” không phải nhớ nhà, mà là lòng chỉ giữ chút yên ổn của riêng mình; khác biệt giữa quân tử và tiểu nhân chỉ nằm giữa công và tư. Ngày nay: hai người nhận cùng một lời mời làm việc ở nơi khác, một người hỏi trước sẽ học được gì, giúp được gì; người kia chỉ xem ở đâu thoải mái hơn.
12. 4.12Làm theo lợi thì nhiều oánOán không đến từ chữ “lợi”, mà từ “chỉ lợi cho mình”. Ngày nay: người ở ghép chưa từng mua đồ dùng chung mà dùng nhiều nhất, ngày dọn đi không ai tiễn.
13. 4.13Có thể dùng lễ nhượng để trị nước chăng?Nhường là lớp lót bên trong của lễ; chỉ còn cái vỏ thì lễ tự nó đã không dùng được, nói gì đến trị nước. Ngày nay: tiệc cưới bày biện, chỗ ngồi đâu ra đấy, hai nhà cãi nhau ai ngồi bàn chính cho đến lúc tan tiệc.
14. 4.14Không lo không có chức, lo lấy gì để đứngKhông phải tìm cách cho người ta biết, mà trước hết phải có cái thực đáng được biết; chức vị có trao hay không, người khác có biết hay không, không nằm trong tay mình. Ngày nay: gửi mấy chục bộ hồ sơ không ai hồi âm, có người trách không ai biết nhìn, có người làm lại từng dự án trong hồ sơ năng lực.
15. 4.15Đạo của ta một lẽ xuyên suốt“Trung thứ” không nói hết đạo, mà trao cho người học một chỗ để nắm; “một lẽ xuyên suốt” chỉ nói với người đã đến lúc hiểu được. Ngày nay: người thợ cả dặn người mới đúng một câu: làm đến nơi đến chốn công đoạn của mình, làm xong nghĩ đến người nhận tiếp.
16. 4.16Quân tử hiểu nghĩa, tiểu nhân hiểu lợiHai bên dùng cùng một kiểu “hiểu”, khác ở chỗ hiểu thấu điều gì. Ngày nay: người bán đồ cũ phát hiện vết xước chưa ghi, tự sửa “mới 90%” thành “mới 70%”.
17. 4.17Thấy người hiền thì muốn bằng, thấy người kém thì tự xétNgười gặp có tốt có xấu, lần nào cũng quay về soi chính mình. Ngày nay: lướt thấy tác phẩm hay của người cùng tuổi, có người buông một câu “may mắn thôi”, có người lặng lẽ lưu lại bài hướng dẫn.
18. 4.18Thờ cha mẹ, can ngăn nhẹ nhàngKhông phải không nói, mà nói khẽ; nói không lọt cũng không trở mặt, đợi lúc khác lại nói. Câu trong Nội tắc “挞之流血不敢疾怨” (bị đánh chảy máu cũng không dám oán) là yêu cầu của lễ xưa, video nói rõ ngày nay không rập khuôn. Ngày nay: cha mẹ chuyển quảng cáo giả vào nhóm gia đình, có đứa trả lời thẳng “lại giả rồi”, có đứa gọi riêng giải thích từ từ.
19. 4.19Cha mẹ còn thì không đi xa, đi phải có nơiTránh được đi xa thì tránh; thật phải đi thì cho cha mẹ biết mình ở đâu. Ngày nay: đi công tác vừa hạ cánh, việc đầu tiên là gửi định vị vào nhóm gia đình.
20. 4.20Ba năm không đổi đạo của chaNửa câu này phải đọc cùng nửa câu trước, không thể tách riêng “ba năm không đổi” làm luật sắt. Ngày nay: lời cha mẹ dặn, hồi trẻ chỉ nhớ nửa câu, đến khi tự mình lo việc nhà mới nhớ ra nửa câu sau.
21. 4.21Tuổi cha mẹ không thể không biếtMừng và lo là cùng một việc: sống thêm một ngày cũng là còn ít đi một ngày. Ngày nay: lịch điện thoại mỗi năm nhắc sinh nhật cha mẹ một lần, con số năm sau lớn hơn năm trước.
22. 4.22Người xưa không dễ nói ra, thẹn vì làm không kịpSợ không phải nói sai, mà là làm không được. Ngày nay: trong nhóm công việc có người trả lời “tuần này nhất định nộp”, có người không nói câu nào mà thứ Tư đã nộp.
23. 4.23Biết giữ mình mà sai thì ítKiềm lời nói, tính nóng, sự phô trương đều là “ước”, không chỉ là tiền bạc. Ngày nay: người chuyển nhà chỉ mang hai thùng đồ, lại chẳng mất thứ gì.
24. 4.24Quân tử muốn chậm lời mà nhanh việcĐầu dễ (nói) thì ghìm lại, đầu khó (làm) thì thúc nhanh; không phải không nói, mà là không nói buông tuồng.
25. 4.25Đức không cô độc, ắt có láng giềngKhông phải ở hiền gặp lành, mà là đồng loại tương ứng: bạn giữ điều gì, sẽ gọi đến những người cùng giữ điều ấy.
26. 4.26Thờ vua quá dồn thì nhục, với bạn quá dồn thì xaKhuyên có giới hạn, khuyên không lọt thì dừng (với vua thì rời đi); nói quá dồn dập lại đẩy người ta ra xa.