Ung dã (thiên 6) · chương 2Vì sao “ham học” của Khổng Tử không phải đọc nhiều?

Trình Tử: “颜子之怒，在物不在己，故不迁。有不善未尝不知，知之未尝复行，不贰过也” — cơn giận của Nhan Tử ở nơi sự vật chứ không ở mình, nên không dời; có điều bất thiện chưa từng không biết, biết rồi chưa từng làm lại, ấy là không lặp lỗi; “喜怒在事，则理之当喜怒者也，不在血气则不迁” — vui giận ở nơi việc thì là chỗ lẽ đáng vui giận; không ở huyết khí thì không dời; “如鉴之照物，妍媸在彼，随物应之而已” — như gương soi vật, đẹp xấu ở nơi vật, chỉ theo vật mà ứng. Trương Tử: “慊于己者，不使萌于再” — điều mình không hài lòng ở mình thì không để nảy mầm lần nữa. Trình Tử bàn về học: “学以至乎圣人之道” — học để đạt đến đạo thánh nhân; “约其情使合于中，正其心，养其性” — kiềm tình cho hợp trung, chính tâm, dưỡng tính; và kết bằng lời chê “今人乃谓圣本生知，非学可至，而所以为学者，不过记诵文辞之间，其亦异乎颜子之学矣” — người nay lại bảo thánh là sinh ra đã biết, không học mà đạt được, còn cái gọi là học chẳng qua là học thuộc và làm văn — khác xa cái học của Nhan Tử.